چکیده
در طول تاریخ، شیوهی همیشگی مدعیان دروغین برای فریب مردم این بوده است که خود را «باب»، «سفیر» یا «نایب خاص» امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) معرفی کنند. امروز نیز شاهد تکرار این ادعای خطرناک توسط افرادی مانند «احمد اسماعیل» (مدعی یمانی) هستیم. اما پاسخ قطعی به تمام این ادعاها، بیش از هزار سال پیش در «توقیع سمری» – نامهی تاریخی امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به آخرین نایب خاصشان – ثبت شده است. حضرت در این نامه به صراحت اعلام کردند که پس از نایب چهارم، دوران نیابت خاص پایان یافته و هرکس پیش از ظهور، ادعای مشاهده و ارتباط مستقیم کند، «دروغگو و افترازننده» است. این مقاله با استناد به این سند معتبر و منابع قطعی شیعه، اثبات میکند که ادعای نیابت خاص در عصر غیبت کبری، کاملاً مردود است و تنها راه صحیح، رجوع به علما و فقهای واجد شرایط به عنوان نایبان عام امام عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) میباشد.
مقدمه
در گذر تاریخ، همواره آوای فریبندگان با نوای حق درآمیخته است. برخی با ادعای رهبری و هدایت، خویشتن را بر کشیده و دلها را به سوی خود خواندهاند. در این میان، هیچ فریبی عمیقتر و خطرناکتر از آن نبوده که کسی خود را حلقهی وصال به امام غایب، زبان گویای حجت الهی و باب ارتباط با منجی موعود خوانده باشد. از دیرباز تا کنون، این شیوهی همیشگی مدعیان دروغین برای جذب پیروان و ایجاد تفرقه در صفوف منتظران بوده است.
امروزه نیز در گسترهی پهناور و گاه بیدریغ فضای مجازی، بار دیگر این ادعای کهنه و خطرناک تکرار میشود. «احمد اسماعیل» معروف به «یمانی» و دیگرانی از این دست، با شگردهایی نو اما ادعایی کهنه، خود را «سفیر»، «وصی» و «نایب خاص» امام عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) مینامند و بر طبل ارتباط مستقیم با حضرت میکوبند. اما آیا این ادعاها حقیقتی دارد؟ آیا امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در این دوران طولانی غیبت، نمایندهی خاصی برای خود برگزیده است؟
پاسخ این پرسشها را نه در سخنان امروزیان، که در متنی تاریخی و جاویدان باید جست؛ متنی که خود حجت خداوند آن را امضا کرده و خط بطلانی بر تمامی ادعاهای مشابه، از گذشته تا آینده، کشیده است. «توقیع سمری»، نامهای است که فراتر از زمان، پاسخی قاطع و الهی به تمامی بابسازان تاریخ داده است. در ادامه، با استناد به این سند نورانی و بررسی دقیق آن، ادعای پوچ نیابت خاص در عصر حاضر را به محکمیِ خودِ کلام امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به نقد میکشیم.
نمایندگان خاص امام در غیبت صغری
پس از آغاز غیبت صغری در سال ۲۶۰ قمری، امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) چهار نفر را به عنوان نائب خاص انتخاب کردند تا رابط بین حضرت و شیعیان باشند:
- عثمان بن سعید عَمری (۲۶۰-۲۶۵ ق)
- محمد بن عثمان عَمری (۲۶۵-۳۰۵ ق)
- حسین بن روح نوبختی (۳۰۵-۳۲۶ ق)
- علی بن محمد سَمْری (۳۲۶-۳۲۹ ق)
این چهار نفر به طور مستقیم با امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در ارتباط بودند و نامههای حضرت را به مردم میرساندند.
نامه سرنوشتساز امام به آخرین نایب
شش روز قبل از وفات علی بن محمد سمری – نایب چهارم – نامهای تاریخی از سوی امام زمان(عج) برایش ارسال شد. این نامه که به توقیع سمری معروف است، نقطه عطفی در تاریخ امامت محسوب میشود.
متن نامه امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف):
حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمُكَتِّبُ قَالَ: “كُنْتُ بِمَدِینَةِ السَّلَامِ فِی السَّنَةِ الَّتِی تُوُفِّیَ فِیهَا الشَّیْخُ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّمُرِیُّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ فَحَضَرْتُهُ قَبْلَ وَفَاتِهِ بِأَیَّامٍ فَأَخْرَجَ إِلَى النَّاسِ تَوْقِیعاً نُسْخَتُهُ- بسم الله الرحمن الرحیم- یَا عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ السَّمُرِیَّ أَعْظَمَ اللَّهُ أَجْرَ إِخْوَانِكَ فِیكَ فَإِنَّكَ مَیِّتٌ مَا بَیْنَكَ وَ بَیْنَ سِتَّةِ أَیَّامٍ فَاجْمَعْ أَمْرَكَ وَ لَا تُوصِ إِلَى أَحَدٍ یَقُومُ مَقَامَكَ بَعْدَ وَفَاتِكَ فَقَدْ وَقَعَتِ الْغَیْبَةُ الثَّانِیَةُ فَلَا ظُهُورَ إِلَّا بَعْدَ إِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَلِكَ بَعْدَ طُولِ الْأَمَدِ وَ قَسْوَةِ الْقُلُوبِ وَ امْتِلَاءِ الْأَرْضِ جَوْراً وَ سَیَأْتِی شِیعَتِی مَنْ یَدَّعِی الْمُشَاهَدَةَ أَلَا فَمَنِ ادَّعَى الْمُشَاهَدَةَ قَبْلَ خُرُوجِ السُّفْیَانِیِّ وَ الصَّیْحَةِ فَهُوَ كَاذِبٌ مُفْتَرٍ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ- قَالَ فَنَسَخْنَا هَذَا التَّوْقِیعَ وَ خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ فَلَمَّا كَانَ الْیَوْمُ السَّادِسُ عُدْنَا إِلَیْهِ وَ هُوَ یَجُودُ بِنَفْسِهِ فَقِیلَ لَهُ مَنْ وَصِیُّكَ مِنْ بَعْدِكَ فَقَالَ لِلَّهِ أَمْرٌ هُوَ بَالِغُهُ وَ مَضَى رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فَهَذَا آخِرُ كَلَامٍ سُمِعَ مِنْهُ. 1
ترجمه: ابومحمد الحسن بن احمد المکتب میگوید: در شهر سلام بودم و در سالی که شیخ علی بن محمد سمری -خداوند روحش را پاک کند- در آن وفات یافت. چند روز قبل از وفاتش نزد او حاضرشدم. ایشان برای مردم توقیعی بیرون آوردند که نسخه آن این گونه بود:« به نام خداوند بخشنده مهربان، ای علی بن محمد سمری، خداوند پاداش برادرانت رادر مورد تو بزرگ نماید. تو از امروز تا 6 روز دیگر از دنیا میروی. کارت را جمع کن و به فردی وصیت نکن که بعد از وفاتت، جانشین تو شود. غیبت دوم(کامل) واقع شده است. ظهوری بعد از اجازه خداوند عزوجل نیست و آن بعد از طولانی شدن آرزو و سنگ شدن دلهاست و پُرشدن زمین از ستم. به زودی برخی از شیعیان من میآیند که ادعای مشاهده و ارتباط میکنند. آگاه باشید، فردی که -قبل از خروج سفیانی وصیحه- ادعای مشاهده و ارتباط کند، دروغ گو و اِفتراء زننده است. ولاحول ولاقوة الا بالله العلی العظیم.» راوی گفت: توقیع را نوشتیم و از نزد ایشان بیرون رفتیم. زمانی که روز ششم شد، نزدش بازگشتیم و ایشان درحال جان دادن بود. به ایشان گفته شد: وصی شما بعد از شما چه فردی است؟ گفت: برای خداوند امری است که رساننده آن است وایشان (رض) از دنیا رفت. این آخرین سخنی است که از او شنیده شد.
نکات کلیدی نامه امام
این نامه تاریخی چند نکته بسیار مهم دارد:
- پایان نیابت خاص:
امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف)به صراحت میفرمایند:« به کسی وصیت نکن که پس از تو جانشینت شود». این یعنی دوران نیابت خاص به پایان رسیده است.
- آغاز غیبت کبری:
حضرت میفرمایند:« غیبت دوم واقع شده است». این یعنی از این پس، دوران غیبت کبری آغاز میشود.
- هشدار به مدعیان دروغین:
در ادامه نامه، امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف) هشدار مهمی میدهند:
« وَ سَیَأْتِی شِیعَتِی مَنْ یَدَّعِی الْمُشَاهَدَةَ… أَلَا فَمَنِ ادَّعَى الْمُشَاهَدَةَ قَبْلَ خُرُوجِ السُّفْیَانِیِّ وَ الصَّیْحَةِ فَهُوَ كَاذِبٌ مُفْتَرٍ»
« به زودی از شیعیانم کسانی میآیند که ادعای مشاهده [و ارتباط با] من میکنند… بدانید هرکس قبل از خروج سفیانی و صیحه آسمانی ادعای مشاهده مرا کند، دروغگو و افترازننده است».
رد شبهههای توقیع سمری
شبهه اول: ضعف سند توقیع سمری
پیروان احمد اسماعیل ادعا میکنند که توقیع سمری از نظر سندی ضعیف و مورد طعن علماست و سند آن به معصوم نمیرسد.آنها میگویند این روایت از جهت رجالی قابل اعتماد نیست. 2
پاسخ:
این ادعا نادرست است و از جهل به علم حدیث و جایگاه این سند مهم ناشی میشود.
الف: از نظر علم رجال: سند این روایت یکی از قویترین و کوتاهترین اسناد(حدیث عالی) است:
- علی بن محمد سمری: خود نایب چهارم خاص امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و فردی مورد وثوق و اطمینان.
- شیخ صدوق (محمد بن علی بن بابویه قمی): از بزرگترین محدثان شیعه که کتابهایش از معتبرترین منابع است.
- ابومحمد الحسن بن احمد المکتب: از مشایخ و استادان مورد اعتماد شیخ صدوق. شیخ صدوق روایات بسیاری را به واسطه او نقل کرده و برایش طلب مغفرت نموده که نشاندهنده وثاقت و اعتماد اوست.
ب: از نظر علم درایه:
این حدیث فقط با سه واسطه به معصوم میرسد و در اصطلاح علم حدیث، «حدیث عالی السند» (با واسطههای کم) محسوب میشود که بر ارزش و اعتبار آن میافزاید.
ج: جایگاه روایت در میان علمای شیعه:
این توقیع توسط دهها عالم بزرگ و مرجع شیعه در کتابهای معتبر خود نقل و تأیید شده است، از جمله:
- کمال الدين و تمام النعمة – شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ ق)
- الغیبة – شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ ق)
- احتجاج – طبرسی (قرن ششم)
- بحارالانوار – علامه مجلسی (متوفای ۱۱۱۱ ق)
- اثبات الهداة – شیخ حر عاملی (متوفای ۱۱۰۴ ق) و دهها نفر دیگر.
طرد این توقیع، در واقع طرد اتقان یکی از مهمترین اسناد تاریخی شیعه و مخالفت با اجماع علمای گذشته و حال است.
شبهه دوم: ادعای عدم عمومیت در معنای توقیع
یمانیها ادعا میکنند که چون در عبارت امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف)کلمه «مَن» آمده و نه کلمه «کُلُّ»، بنابراین معنای حدیث این است: «بعضی از کسانی که ادعای مشاهده کنند، دروغگو هستند»، نه «هرکس ادعای مشاهده کند، دروغگو است». پس به زعم آنها، این حدیث همهی مدعیان را شامل نمیشود و ممکن است برخی راستگو باشند!
پاسخ:
این شبهه، نشاندهنده ناآگاهی کامل از قواعد زبان عربی است. در زبان عربی، لفظ «مَن» یکی از الفاظ عموم است و هنگامی که در سیاق شرط و جزا (إن/ مَن… ف…) به کار رود، بر عموم و شمول دلالت دارد و معنی «هر کس» یا «هر که» میدهد. این یک قاعده مسلم و بدیهی نزد تمام اهل زبان و ادب است. 3
مثالهای مشابه از قرآن:
«مَن یَعْمَلْ سُوءًا یُجْزَ بِهِ» هرکس بدی کند، به سزای آن میرسد. 4
«وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا» و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او قرار میدهد. 5
در این آیات و صدها مورد دیگر،«مَن» به معنای «هر کس» است و هیچ عربزبانی در آن شک نمیکند. ادعای احمد اسماعیل مبنی بر استثناپذیری این حکم، مخالف صریح قواعد زبان و معنای روشن حدیث است و تنها تلاشی ناامیدانه برای فرار از دلالت قطعی این توقیع شریف میباشد.
شبهه سوم: معنای واژه «مشاهده» در توقیع
آنها ادعا میکنند که توقیع سمری، هر نوع مشاهده و دیدار با امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را رد نمیکند. بلکه فقط «مشاهده سفارتگونه» یا مشاهدهای که به معنای نیابت خاص باشد را نفی میکند. بنابراین به زعم آنها، دیدارهای شخصی، معنوی یا اتفاقی با حضرت و تشرفات ممکن است و این توقیع شامل آنها نمیشود.
پاسخ:
این شبهه ناشی از عدم توجه به قرائن روشن درون متنی توقیع و معنای اصطلاحی کلمه «مشاهده» در این متن است.
الف. قرائن روشن در خود توقیع:
- بستر صدور توقیع: توقیع بلافاصله پس از این جمله میآید که امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف) میفرمایند: «… وَ لَا تُوصِ إِلَى أَحَدٍ یَقُومُ مَقَامَكَ بَعْدَ وَفَاتِكَ، فَقَدْ وَقَعَتِ الْغَیْبَةُ الثَّانِیَةُ…» (به کسی وصیت نکن که بعد از تو جانشینت شود، زیرا غیبت دوم واقع شد…). این صراحتاً پایان نیابت خاص را اعلام میکند. بنابراین، «مشاهده» مورد اشاره در ادامه، در همین بافت و به معنای همان مشاهده مرتبط با نیابت و سفارت است.
- کلمه کلیدی «مَنِ ادَّعَى»: امام نمیفرمایند «هر که ببیند»، بلکه میفرمایند «فَمَنِ ادَّعَى الْمُشَاهَدَةَ» (پس هر کس که ادعای مشاهده کند). تاکید بر روی «ادعا» است، نه صرف یک تجربه شخصی غیرقابل انتقال.
ب. معنای «مشاهده» در اینجا:
در این توقیع، «ادعای مشاهده» یک اصطلاح خاص است و به معنای ادعای «شهود دائمی»، «دسترسی ارادی» و «ارتباط مستمر» با امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف) است؛ دقیقاً مانند رابطه نایبان خاص (سفرای اربعه) با حضرت، که میتوانستند هر وقت لازم بود با ایشان دیدار کنند، پیامها را بگیرند و پاسخها را برسانند.
فرق بین «دیدار» و «ادعای مشاهده»:
- دیدار (زیارت، ملاقات): یک اتفاق ممکن است که به لطف الهی و بنا به مصلحت برای برخی افراد صالح در خواب یا بیداری رخ دهد. در این موارد، فرد ادعای دسترسی دائم و مقام نیابت نمیکند. این دیدارها شخصی، غیرقابل اثبات برای دیگران و فاقد ادعای رسالت است.
- ادعای مشاهده: به معنای ادعای مقامی رسمی است. یعنی فرد میگوید: «من میتوانم هر وقت بخواهم امام را ببینم و با ایشان در ارتباطم. من باب و سفیر او هستم و شما باید از طریق من با او وصل شوید».
توقیع سمری، هرگونه ادعای رسمیِ نیابت، سفارت و دسترسی ارادی و مستمر به امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در عصر غیبت کبری را با صراحت کامل تکذیب و تحریم میکند. این توقیع، منکر دیدارهای لطفآمیز و شخصی حضرت با بندگان خاصش نیست، اما هر ادعای عمومی و سازمانیافتهای که بخواهد چنین رابطهای را به عنوان یک منصب و مقام برای خود قائل شود، به شدت رد میکند و مدعی آن را «کذاب مفتر» میخواند. بنابراین ادعای احمد اسماعیل مبنی بر «سفارت» و «نیابت»، دقیقاً مصداق همین «ادعای مشاهده» است که در توقیع محکوم شده است.
نتیجهگیری
پس از بررسی دقیق متن «توقیع سمری» و پاسخ به مهمترین شبهههای مطرح شده حول آن، به روشنی و بدون هیچ ابهامی ثابت شد که:
- این توقیع، سندی است تاریخی، قطعیالصدور و دارای اعتبار رجالی و علمی بسیار بالا، که مورد تایید و نقل بزرگترین علمای شیعه در طول قرون مختلف بوده است. هرگونه تردید در سند آن، ناشی از ناآگاهی یا تجاهل است.
- دلالت متن توقیع، صریح، قاطع و همگانی است. امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) با الفاظی عمومسنج و در چارچوبی تاریخی، سه پیام کلیدی را ابلاغ فرمودند:
- پایان دوران نیابت خاص پس از نایب چهارم.
- آغاز عصر غیبت کبری.
- تکذیب هر فردی که پیش از خروج سفیانی و صیحه آسمانی، ادعای مشاهده و ارتباط مستقیم با ایشان را بنماید و توصیف چنین فردی به عنوان «کذاب مفتر».
- ادعای احمد اسماعیل و هر مدعی مشابهی مبنی بر «سفارت»، «نیابت خاص» یا «ارتباط ویژه و دسترسی مستمر» به امام عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، به طور مستقیم و کامل در تضاد با مفاد این توقیع شریف است. این توقیع، همچون دژی مستحکم، در برابر تمامی بابسازان و سفیرنمایان تاریخ ایستاده است و ادعای آنان را به شدیدترین وجه ممکن، باطل و مردود میشمارد.
راه صحیح در عصر غیب
آنچه در این دوران بر عهده مؤمنان است، نه پیگیری ادعاهای بیاساس مدعیان دروغین، بلکه تمسک به قرآن و سنت معصومین(علیهم السلام) و رجوع به علما و فقهای واجد شرایط است که به عنوان ، وارثان علوم ائمه و مرجع دینی و فکری جامعه اسلامی به شمار میآیند. بنابراین، هوشیاری و بصیرت میطلبد که در برابر این گونه ادعاهای فریبنده، با استناد به سخن خود امام غایب(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، مقاومت کرده و دیگران را نیز از افتادن در دام این انحرافات برحذر داریم. چرا که منتظر واقعی، کسی است که در عین اشتیاق دیدار، فرامین آن مولای خویش را که در این توقیع جاودانه ثبت شده، پاس میدارد و فریب هر صدا و دعوتی را که با آن فرامین در تضاد است، نمیخورد.
نامه ی امام زمان واقعا روشنگری برای امروز ماست
ممنون از مقاله ی خوبتون