چکیده
اعتقادات مذهب شیعه دوازدهامامی کاملاً واضح و مستند است. آنان معتقدند خداوند پیامبرانی را برای هدایت بشر فرستاده و پس از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)، امامان معصوم به عنوان اوصیا و جانشینان منصوب شدهاند که تعداد آنان دوازده نفر است. این امامان احکام الهی، حلال و حرام و معارف دینی را برای مردم تا روز قیامت تبیین کردهاند. با این حال، برخی فرقههای انحرافی مانند فرقه «یمانی» با طرح ادعاهای نوظهور، درصدد تحریف این باورهای اصیل برآمدهاند. این مقاله با روش مقایسهای، به بررسی مهمترین عقاید فرقه یمانی در زمینههایی مانند عصمت، رجعت، تعداد ائمه و قائمیت میپردازد و در مقابل، دیدگاه صحیح شیعه دوازدهامامی را با استناد به منابع معتبر ارائه میدهد.
کلمات کلیدی: فرقه یمانی، اعتقادات شیعه، مقایسه عقاید، عصمت، مهدویت، قائم، رجعت، بدعت.
مقدمه
در طول تاریخ، همواره گروهها و فرقههایی پدید آمدهاند که با انحراف از باورهای اصیل دینی، درصدد ایجاد جریانهای جدید برای اهدافی چون کسب قدرت، ثروت یا نفوذ اجتماعی بودهاند. این گروهها غالباً با وارد کردن بدعتهایی در احکام و عقاید، زمینه سردرگمی و انحراف بخشی از جامعه را فراهم کردهاند.
فرقه موسوم به «یمانی» یکی از این نمونههاست که نه تنها در برخی احکام دخل و تصرف کرده، بلکه ضربهای جدی به مبانی اعتقادی شیعه وارد ساخته است. مهمترین انحراف این فرقه، دستبردن در اصل اساسی «تعداد امامان» و «مفهوم قائمیت» است.
در باور شیعه دوازدهامامی، قائم آل محمد (عج الله تعالی فرجه الشریف) یک نفر است که دنیا را پر از عدل و داد خواهد کرد. ائمه معصومین (علیهم السلام) با وجود آنکه هر امامی قائم به حق در دوران خود است، اما به روشنی به «قائم موعود» که از نسل امام حسن عسکری (علیه السلام) است، اشاره کردهاند.
چنانکه در روایتی امام صادق (علیه السلام) فرمودند:« قائم ما کسی است که جهان را پر از عدل و داد کند؛ او پنجمین فرزند از نسل من است» 1. اما فرقه یمانی با تحریف این مفهوم، مدعی وجود دوازده مهدی و دو قائم شده است.
علاوه بر این، این فرقه دایره عصمت را گسترش داده و بنیانگذار خود را در زمره معصومان قرار داده است. این مقاله درصدد است تا با بررسی مقایسهای، مهمترین عقاید انحرافی این فرقه را در حوزههایی چون عصمت، رجعت و مهدویت تحلیل کرده و در مقابل، دیدگاه مستند و صحیح مذهب شیعه اثنیعشری را تبیین نماید.
۱. اعتقاد در مورد تعداد امامان و قائمیت
- دیدگاه فرقه یمانی:
فرقه یمانی با انحراف از اصل پذیرفتهشده شیعه در مورد تعداد امامان، به وجود «دوازده مهدی» معتقد است. آنان ادعا میکنند که پس از امام دوازدهم شیعیان، شخصی به نام «احمد الحسن» به عنوان اولین مهدی و نیز یکی از دو «قائم» مطرح است.
در باور آنان، دو قائم وجود دارد: یکی حضرت مهدی (عج الله تعالی فرجه الشریف) و دیگری احمدالحسن که او نیز یمانی موعود و قائم است. 2 این ادعا مغایرت کامل با روایات و باورهای شیعی دارد.
- دیدگاه شیعه دوازدهامامی:
شیعه اثنیعشری بر اساس نص صریح پیامبر (صلی الله علیه وآله) و ائمه (علیهم السلام)، به دوازده امام معصوم پس از ایشان اعتقاد دارد که آخرین آنان حضرت مهدی (عج الله تعالی فرجه الشریف) است. قائم آل محمد عنوان خاص همان امام دوازدهم است که در روایات متواتر به «قائم به سیف» و منجی موعود اشاره دارد. ائمه (علیهم السلام) با وجود تأکید بر اینکه هر امامی در زمان خود قیامکننده به امر الهی است، اما قائم نهایی را یک شخصِ مشخص دانستهاند.
امام صادق (علیه السلام) در پاسخ پرسشی درباره قائم فرمودند:« همه ما قائم به امر خدا هستیم، ولی آن قائمی که زمین را از عدل پر میکند، پنجمین فرزند از نسل من است» 3. بنابراین، اعتقاد به دوازده مهدی و دو قائم، بدعتی آشکار و بدون سند معتبر است.
۲.اعتقاد در مورد عصمت
- دیدگاه فرقه یمانی:
این فرقه، دایره عصمت را فراتر از چهارده معصوم گسترش داده و «احمد الحسن» (بنیانگذار فرقه) را نیز معصوم میداند. آنان با استناد به روایاتی که درباره «یمانی» وارد شده، ادعا میکنند که یمانی معصوم است 4 و چون احمد الحسن یمانی است، پس او نیز معصوم میباشد. این استدلال علاوه بر ضعف سندی، تحریفی آشکار در مفهوم عصمت و مصادیق آن ایجاد کرده است.
- دیدگاه شیعه دوازدهامامی:
عصمت به معنای مصونیت از گناه و خطا، ویژه پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) و دوازده امام (علیهم السلام) است. این جایگاه با نص و دلیل عقلی اثبات شده و قابل تعمیم به افراد دیگر نیست. روایات مربوط به یمانی (که در منابع شیعی از آن به عنوان یکی از علائم ظهور یاد شده) هرگز دلالت بر عصمت او ندارند، بلکه حداکثر بر هدایتیافتگی و همراهی او با حق اشاره میکنند.
امام باقر (علیه السلام) فرمودند:« یمانی از یمن قیام میکند… دعوت او به سوی حق است» 5 . بنابراین، ادعای عصمت برای فردی خارج از چارچوب چهارده معصوم، انحرافی بزرگ و مخالف اجماع علمای شیعه است.
۳. اعتقاد در مورد رجعت
- دیدگاه فرقه یمانی:
فرقه یمانی، تفسیری خاص و متفاوت از مسئله رجعت ارائه میدهد. احمد بصری رجعت را امری زمینی و دنیوی نمیداند و معتقد است که این واقعه در عالمی غیر از این جهان جسمانی رخ میدهد. به گفته او:
«الرجعة عالم آخر، مختلف عن هذا العالم الجسمانی و تکون فی السماء الاولی؛ رجعت در عالمی غیر از عالم جسمانی و دنیوی بوده و در آسمان اول محقق خواهد شد» (الرجعة ثالث ایام الله الکبری، ص۵-۲۴). بنابراین از نگاه این فرقه، رجعت پدیدهای روحانی و غیرمادی است که در آسمان رخ میدهد، نه بر روی زمین.
- دیدگاه شیعه دوازدهامامی:
در مقابل، مذهب شیعه اثنیعشری بر اساس روایات متعدد و معتبر از ائمه معصومین (علیهم السلام)، رجعت را امری قطعی، زمینی و جسمانی میداند. رجعت به معنای بازگشت گروهی از مؤمنان خالص و کافران محض به این جهان مادی، پیش از قیامت و پس از ظهور حضرت مهدی (عج الله تعالی فرجه الشریف) است. این واقعه در همین دنیا و با بدنهای جسمانی رخ خواهد داد، نه در آسمان یا به صورت روحانی صرف.
دلایل زمینی و جسمانی بودن رجعت:
اولاً، هدف از رجعت، ظهور و علنی شدن دین خدا بر همگان است و این امر باید در زمین تحقق یابد تا مردم شاهد آن باشند. چنانکه از امام باقر (علیه السلام) در تفسیر آیه «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» 6 نقل شده است:«یعنی خداوند در روز رجعت، دین خود را بر همه ادیان پیروز و آشکار میکند» 7 . اگر رجعت در آسمان باشد، این ظهور و پیروزی برای مردم زمین معنا پیدا نمیکند.
ثانیاً، روایات متعددی به صراحت از زمینی بودن رجعت و بازگشت جسمانی انسانها سخن گفتهاند. از جمله امام صادق (علیه السلام) فرمودند:«اول کسی که از قبر بیرون میآید و به دنیا بازمیگردد، حسین بن علی (علیه السلام) است. و همانا رجعت عمومی نیست، بلکه مختص کسی است که ایمان خالص یا شرک خالص داشته باشد» 8. این روایت به روشنی از خروج از قبر و بازگشت به دنیا سخن میگوید که جز با جسمانیت معنا ندارد.
بنابراین، رجعت در اعتقاد شیعه، رویدادی زمینی، جسمانی و در همین جهان مادی است، نه در آسمان و نه صرفاً روحانی. این باور مستند به دهها روایت از ائمه معصومین (علیهم السلام) بوده و از ضروریات مذهب شیعه به شمار میآید.
نتیجه
فرقه یمانی با ادعاهایی نوظهور و بدون پشتوانه متقن دینی، درصدد ایجاد تحریف در اصول اعتقادی شیعه دوازدهامامی است. مهمترین این انحرافات شامل تغییر در تعداد امامان و طرح نظریه «دوازده مهدی و دو قائم»، گسترش ناروای دایره عصمت به رهبر فرقه، و ارائه تفسیرهای نادرست از رجعت میباشد.
در مقابل، مذهب شیعه اثنیعشری با اتکا به نص صریح قرآن، سنت پیامبر (صلی الله علیه وآله) و روایات متواتر ائمه معصومین (علیهم السلام)، بر وجود دوازده امام، عصمت منحصر به فرد چهارده معصوم، و قائمیت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه) به عنوان منجی واحد تأکید دارد. این اصول از بدیهیات و ضروریات مذهب شیعه است و هرگونه دگرگونی در آن، بدعت و انحراف از مسیر حق محسوب میشود. آگاهیبخشی درباره این عقاید اصیل و مقابله با شبهات فرقههای انحرافی، وظیفهای است که بر عهده علما و پژوهشگران دینی میباشد.